తెలంగాణ ఆత్మ గీతం.. అందెశ్రీ

మహా, ప్రత్యేకం:

ఆయన తెలంగాణ మట్టి మనిషి, పాటల పందిరి. నిరక్షరాస్యుడై ఉండి కూడా తన అనుభవాన్ని, అక్షరాలను కలుపుకొని, వేలాది మంది హృదయాలను కదిలించిన మహా కవి డా. అందెశ్రీ. తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధన పోరాటానికి తన పాటను ఆయుధంగా మలిచి, కోట్లాది ప్రజల గళంగా మారిన అరుదైన వ్యక్తిత్వం ఆయనది. ఆయన జీవితం ఒక పోరాటం, తన పాట ఒక ఉద్యమం. వారి బాల్యం, పేదరికం, నిరక్షరాస్యత వంటి అడ్డంకులను అధిగమించి, తన అనుభవాన్నే విద్యగా మార్చుకొని, తెలుగు సాహిత్యంపై, తెలంగాణ సాంస్కృతిక చరిత్రపై చెరగని ముద్ర వేశారు. ఆయన పాట “జయ జయహే తెలంగాణ” ఇప్పుడు కేవలం ఒక గీతం కాదు, తెలంగాణ ప్రజల కల, పోరాటం, విజయం… అంతకు మించి ఒక శాశ్వత వారసత్వం.

జీవిత ప్రస్థానం..
పద్యాలు, పాటల ద్వారా తెలంగాణ ఆత్మను ప్రతిబింబించిన అందెశ్రీ జీవిత కథ ఎందరికో స్ఫూర్తిదాయకం. ఆయన అసలు పేరు అందె ఎల్లయ్య. 1961, జూలై 18న వరంగల్ జిల్లా (ప్రస్తుతం సిద్దిపేట జిల్లాలో ఉంది)లోని రేబర్తి గ్రామంలో జన్మించారు. దురదృష్టవశాత్తూ, అందెశ్రీ అనాథగా పెరిగారు, కనీసం ప్రాథమిక విద్య కూడా అభ్యసించలేదు. బడి ముఖం చూడకపోయినా, ఆయన ప్రకృతిని తన గురువుగా స్వీకరించారు. పక్షుల కిలకిలారావాలు, మట్టి వాసన, గాలి సోయగాలు ఆయన కవిత్వానికి ప్రేరణగా నిలిచాయి. గొర్రెల కాపరిగా, ఆ తర్వాత భవన నిర్మాణ కార్మికుడిగా కుటుంబ పోషణ భారాలు మోస్తూనే, ఆయన తనలోని కవిత్వ ప్రతిభను పెంచుకున్నారు. ఆయన అశువు కవిత్వంలో దిట్ట. ఒకానొక సమయంలో ఆయన పాడుతుండగా విన్న శృంగేరి మఠానికి చెందిన స్వామీ శంకర్ మహారాజ్ ఆయన ప్రతిభను గుర్తించి, చేరదీసి, ఆయన పేరును అందెశ్రీగా మార్చారు. చదువుకోకపోయినా, ఆయన సాహిత్య సేవకు గుర్తింపుగా కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం గౌరవ డాక్టరేట్‌ను ప్రదానం చేసింది. అంతేకాక, ఆయన సినీ రంగంలో ‘గంగ’ సినిమాకు నంది పురస్కారం కూడా అందుకున్నారు. నిరక్షరాస్యుడైన ఈ మహాకవి ప్రస్థానం, ప్రకృతి అనుభవంతో అక్షరాలై, ప్రజల గుండెల్లో నిలిచిన గాథ.

రచనలు, పాటల ప్రస్థానం..
అందెశ్రీ ప్రధానంగా ఆశువుగా కవిత్వం చెప్పడంలో, రాయడంలో దిట్ట. ఆయన పాటల్లో తెలంగాణ గ్రామీణ జీవితం, ప్రకృతి, శ్రమజీవుల కష్టాలు, మానవ సంబంధాలు, అన్యాయంపై తిరుగుబాటు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. తెలంగాణ రాష్ట్ర గీతం ఆయన రచనల్లో అత్యంత ముఖ్యమైనది, చిరస్మరణీయమైనది “జయ జయహే తెలంగాణ జననీ జయ కేతనం”. ఈ పాట తెలంగాణ ఉద్యమానికి అధికారిక గీతంగా నిలిచింది. రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత, 2024 లో తెలంగాణ ప్రభుత్వం ఈ గీతాన్ని రాష్ట్ర గీతంగా అధికారికంగా ప్రకటించింది.

అందెశ్రీ ప్రసిద్ధ పాటలు..
=”మాయమై పోతున్నడమ్మో మనిషన్నవాడు…”: మారుతున్న మానవ సంబంధాలు, కనుమరుగవుతున్న మానవత్వం గురించి రాసిన ఈ పాట తెలుగు ప్రజలను బాగా కదిలించింది. ఇది ఎర్ర సముద్రం వంటి విప్లవాత్మక సినిమాల్లో కూడా ఉపయోగించబడింది.
=”పల్లె నీకు వందనములమ్మో…”: పల్లె జీవనాన్ని, ప్రకృతి అందాలను కీర్తిస్తూ రాసిన గీతం.
=”గలగల గజ్జెల బండి…”
=”కొమ్మ చెక్కితే బొమ్మరా… కొలిచి మొక్కితే అమ్మరా…”
=ఆడ బ్రతుకు
=అల్లంత దూరం చూడు
=ఆ పాము పైతల మీద
=చూడు తెలంగాణ

పుస్తకాలు..
=తెలంగాణ ఉద్యమ పాటల సంకలనం ‘నిప్పుల వాగు’ (1,365 పేజీల పుస్తకం) కు సంపాదకత్వం వహించారు.
=పాటల సంఖ్య: ఆయన 3,000 కు పైగా పాటలు/కవితలు రచించారని చెబుతారు.

అవార్డులు, గౌరవాలు..
పురస్కారం పేరు సంవత్సరం వివరణ
నంది పురస్కారం 2006 ‘గంగ’ సినిమాలోని పాటలకు ఉత్తమ గేయ రచయితగా.
గౌరవ డాక్టరేట్ 2008 కాకతీయ యూనివర్సిటీ (వరంగల్) నుండి
గౌరవ డాక్టరేట్ 2014 అకాడమీ ఆఫ్ యూనివర్సల్ గ్లోబల్ పీస్ (వాషింగ్టన్ డి.సి.) నుండి ‘ప్రపంచ కవి’ బిరుదుతో.
దాశరథి సాహితీ పురస్కారం 2015 –
డా. రావూరి భరద్వాజ సాహితీ పురస్కారం 2015 –
సుద్దాల హనుమంతు-జానకమ్మ జాతీయ పురస్కారం 2022 –
దాశరథి కృష్ణమాచార్య సాహితీ పురస్కారం
2024-రూ. 1 కోటి నగదు పురస్కారం 2025 తెలంగాణ రాష్ట్ర గీతాన్ని అందించినందుకు ముఖ్యమంత్రి రేవంత్ రెడ్డి చేతుల మీదుగా (రాష్ట్ర ఆవిర్భావ దినోత్సవం సందర్భంగా).

ప్రజాకవి, ప్రకృతి కవి అనే బిరుదు..
ప్రజాకవి, ప్రకృతి కవి అనే బిరుదులతో కూడా ఆయన ప్రసిద్ధి చెందారు. గౌరవ డాక్టరేట్ ‘లోకకవి’ బిరుదుగా అకాడమి ఆఫ్ యూనివర్సల్ గ్లోబల్ పీస్, వాషింగ్టన్ డి.సి. వారిచే 2014లో సన్మానించబడింది.

రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలతో అనుబంధం..
తెలంగాణ ఉద్యమానికి ఆయన చేసిన కృషికి గాను, రాష్ట్ర మాజీ ముఖ్యమంత్రి కేసీఆర్, సీఎం రేవంత్ రెడ్డి ఇద్దరూ ఆయనకు గౌరవం ఇచ్చారు. ముఖ్యమంత్రి రేవంత్ రెడ్డి తెలంగాణ రాష్ట్ర ఆవిర్భావ దినోత్సవం సందర్భంగా ఆయనను సన్మానించి, నగదు పురస్కారం కూడా అందించారు. ఆయన వ్యక్తిగతంగా ఏదైనా ఒక రాజకీయ పార్టీలో పనిచేసినట్లుగా లేదా ఒక పార్టీకే కట్టుబడి ఉన్నట్లుగా కాకుండా, తెలంగాణ భావజాలానికి తన రచనల ద్వారా దగ్గరయ్యారు. అందువల్ల, అందెశ్రీ తెలంగాణ ఉద్యమ కవిగా, అన్ని రాజకీయ పార్టీల నాయకుల గౌరవాన్ని, మద్దతును పొందారు.

తెలంగాణ ఉద్యమంలో పాత్ర..
అందెశ్రీ జీవితం తెలంగాణ పోరాట చరిత్రతో పాత్రగా నిలిచింది. కవిత్వం సామాన్యుడి కంఠధ్వని, ఆయన పదాలు తెలంగాణ ఆత్మ, చదువు లేకున్నా, చైతణ్యం నిండిన మాటలు రాయగల సామర్థ్యం ఆయనకు ఉన్న శక్తి. అందుకే ఆయన తెలంగాణలో మాత్రమే కాదు, మొత్తం తెలుగు సాహిత్య లోకంలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించారు. ఆయనను రాష్ట్ర, జాతీయ స్థాయిలో గర్వంగా “తెలంగాణ కవి”గా పిలిచింది.”జయ జయహే తెలంగాణ… జననీ జయకేతనం” అనే గీతం తెలంగాణ ఉద్యమంలో ప్రజలందరి హృదయాలలో నిండి, ఉద్యమానికి ఒక సాంస్కృతిక శక్తిగా నిలిచింది. ఈ గీతాన్ని తెలంగాణ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం అధికారిక రాష్ట్ర గీతంగా ప్రకటించింది. తన పాటలు మరియు సాహిత్యంతో తెలంగాణ పది జిల్లాల ప్రజలలో ఉద్యమ స్ఫూర్తిని రగిలించడంలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు.

ధూంధాం కార్యక్రమ రూపశిల్పి..
ఆయన పాటలు సామాన్య ప్రజల జీవితంలోని కష్టాలు, ఆకాంక్షలు తెలంగాణ ఆత్మగౌరవాన్ని సరళమైన, శక్తివంతమైన భాషలో వ్యక్తీకరించాయి, తద్వారా ప్రజలందరితో సులభంగా మమేకమయ్యారు. ధూంధాం కార్యక్రమ రూపశిల్పి: ఆయన ‘ధూంధాం’ కార్యక్రమ రూపశిల్పిగా కూడా పనిచేశారు, ఇది సాంస్కృతిక కార్యక్రమాల ద్వారా ఉద్యమ సందేశాన్ని ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లడంలో సహాయపడింది.