• నియామకాల కోసం జాతీయ ట్రిబ్యునళ్ల కమిషన్.
• పారదర్శకత, స్వతంత్రత, వేగవంతమైన న్యాయానికి ప్రాధాన్యం.
ఢిల్లీ, మహా.
దేశంలోని వివిధ ట్రిబ్యునళ్లలో అధ్యక్షులు, సభ్యుల నియామక ప్రక్రియను మరింత పారదర్శకంగా, స్వతంత్రంగా, ప్రతిభ ఆధారంగా నిర్వహించేందుకు ఉద్దేశించిన ట్రిబ్యునళ్ల సంస్కరణల బిల్లు–2026కు రాజ్యసభ మంగళవారం ఆమోదం తెలిపింది. లోక్సభ సోమవారం ఆమోదించిన ఈ బిల్లుకు తాజాగా ఎగువ సభ కూడా ఆమోదముద్ర వేయడంతో పార్లమెంట్ ఆమోద ప్రక్రియ పూర్తయింది. దేశవ్యాప్తంగా ట్రిబ్యునళ్ల నియామకాలు, పరిపాలన, పనితీరు, సభ్యుల సేవా నిబంధనలకు ఒకే విధమైన వ్యవస్థను తీసుకురావడం బిల్లు ప్రధాన ఉద్దేశంగా ఉంది.
బిల్లుపై చర్చకు కేంద్ర న్యాయ, పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల మంత్రి అర్జున్ రామ్ మేఘ్వాల్ సమాధానమిస్తూ.. ప్రజలకు త్వరితగతిన న్యాయం అందించడంలో ట్రిబ్యునళ్లు కీలకమైన పూరక వ్యవస్థగా పనిచేస్తున్నాయని తెలిపారు. న్యాయవ్యవస్థపై భారాన్ని తగ్గించడంతో పాటు పన్నులు, కార్మిక, పర్యావరణ, పరిపాలన, ఆర్థిక తదితర ప్రత్యేక రంగాలకు సంబంధించిన వివాదాలను వేగంగా పరిష్కరించడంలో ట్రిబ్యునళ్ల పాత్ర కీలకమన్నారు.
జాతీయ ట్రిబ్యునళ్ల కమిషన్ ఏర్పాటు
బిల్లులో అత్యంత కీలకమైన ప్రతిపాదనగా జాతీయ ట్రిబ్యునళ్ల కమిషన్ ఏర్పాటు ఉంది. దేశంలోని వివిధ ట్రిబ్యునళ్లకు అధ్యక్షులు, సభ్యులను ఎంపిక చేయడం, వాటి పనితీరును సమీక్షించడం, ఫిర్యాదులను పరిశీలించడం, పరిపాలనా అవసరాలను పర్యవేక్షించడం వంటి బాధ్యతలను ఈ కమిషన్ నిర్వహించనుంది.
కమిషన్కు సుప్రీంకోర్టు మాజీ న్యాయమూర్తి లేదా హైకోర్టు మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి అధ్యక్షత వహిస్తారు. ఇందులో ఇద్దరు న్యాయ సభ్యులు, ఇద్దరు సాంకేతిక సభ్యులు ఉంటారు. ఈ విధంగా మొత్తం ఐదుగురు సభ్యులతో కమిషన్ ఏర్పాటు కానుంది. నియామక ప్రక్రియలో న్యాయపరమైన ప్రాధాన్యంతో పాటు పరిపాలనా, సాంకేతిక నైపుణ్యానికి కూడా స్థానం కల్పించారు.
నియామకాల్లో ప్రత్యేక ఎంపిక విధానం
ట్రిబ్యునళ్లలో ఖాళీలను భర్తీ చేసేందుకు ప్రత్యేక ఎంపిక కమిటీలను ఏర్పాటు చేయనున్నారు. జాతీయ ట్రిబ్యునళ్ల కమిషన్ సభ్యులతో పాటు పదవీ విరమణ చేసిన హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు, కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉన్నతాధికారులు, ఎంపిక చేసిన నిపుణులు ఈ ప్రక్రియలో భాగస్వాములవుతారు. రాష్ట్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునళ్లకు సంబంధించిన నియామకాలలో సంబంధిత రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ప్రధాన కార్యదర్శికి కూడా స్థానం కల్పించనున్నారు.
ప్రతి ఖాళీకి ఒక ప్రధాన అభ్యర్థితో పాటు ప్రత్యామ్నాయ అభ్యర్థి పేరును ఎంపిక కమిటీ సిఫార్సు చేయనుంది. సిఫార్సులను నిర్ణీత సమయంలో కేంద్రానికి పంపడంతో పాటు నియామక ప్రక్రియను కూడా కాలపరిమితిలో పూర్తి చేసేలా బిల్లులో నిబంధనలు పొందుపరిచారు. దీంతో ట్రిబ్యునళ్లలో ఖాళీలు ఎక్కువకాలం కొనసాగకుండా చూడటమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు.
అధ్యక్షులు, సభ్యుల పదవీకాలానికి స్పష్టత
ట్రిబ్యునళ్ల అధ్యక్షులకు ఐదేళ్ల పదవీకాలం లేదా 70 ఏళ్ల వయసు వచ్చే వరకు, ఏది ముందైతే అది వర్తించేలా ప్రతిపాదించారు. సభ్యులకు ఐదేళ్ల పదవీకాలం లేదా 67 ఏళ్ల వయసు వరకు పదవిలో కొనసాగే అవకాశం ఉంటుంది. నిబంధనలకు అనుగుణంగా తిరిగి నియామకానికి కూడా అవకాశం ఉంటుంది.
అసమర్థత, అధికార దుర్వినియోగం, ప్రయోజనాల ఘర్షణ, అనైతిక ప్రవర్తనకు సంబంధించిన నేరంలో దోషిగా తేలడం, విధుల నిర్వహణలో తీవ్రమైన వైఫల్యం వంటి నిర్దిష్ట కారణాలపై అధ్యక్షులు లేదా సభ్యులపై చర్యలు తీసుకునే నిబంధనలు కూడా బిల్లులో ఉన్నాయి.
పదహారు ట్రిబ్యునళ్లపై పర్యవేక్షణ
ప్రస్తుతం ఈ సంస్కరణల పరిధిలో పదహారు ట్రిబ్యునళ్లు, అప్పీళ్ల సంస్థలు వస్తాయి. కేంద్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్, జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్, సాయుధ దళాల ట్రిబ్యునల్, సెక్యూరిటీస్ అప్పీలేట్ ట్రిబ్యునల్, రుణాల వసూలు ట్రిబ్యునళ్లు, జాతీయ కంపెనీ చట్ట అప్పీలేట్ ట్రిబ్యునల్, ఆదాయపు పన్ను అప్పీలేట్ ట్రిబ్యునల్ తదితర సంస్థలు ఇందులో ఉన్నాయి. అవసరమైతే భవిష్యత్తులో కేంద్ర ప్రభుత్వం అధికారిక ప్రకటన ద్వారా ఈ జాబితాలో మార్పులు చేయగలదు.
ట్రిబ్యునళ్ల పనితీరును సమీక్షించడం, సభ్యులపై వచ్చే ఫిర్యాదులపై విచారణలను పర్యవేక్షించడం, వార్షిక నివేదిక రూపొందించడం, దేశవ్యాప్తంగా ట్రిబ్యునళ్ల కేసులకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని సమగ్రంగా నిర్వహించేందుకు జాతీయ ట్రిబ్యునళ్ల సమాచార వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడం వంటి బాధ్యతలు కూడా కమిషన్కు అప్పగించనున్నారు.
సుప్రీంకోర్టు తీర్పుల నేపథ్యంలో సంస్కరణలు
ట్రిబ్యునళ్ల నియామకాలు, పదవీకాలం, సేవా నిబంధనలు, న్యాయ స్వతంత్రతకు సంబంధించిన అంశాలపై సుప్రీంకోర్టు గతంలో పలు కీలక తీర్పులు ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా 2025 నవంబరు 19న మద్రాస్ బార్ అసోసియేషన్–కేంద్ర ప్రభుత్వానికి సంబంధించిన కేసులో ట్రిబ్యునళ్ల సంస్కరణల చట్టం–2021లోని కొన్ని నిబంధనలను సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది.
ట్రిబ్యునళ్లలో నియామకాలు, పదవీకాలం, సేవా నిబంధనల్లో న్యాయ స్వతంత్రతకు భంగం కలగకుండా చూడాల్సిన అవసరాన్ని కోర్టు తీర్పులు స్పష్టం చేశాయి. ఈ నేపథ్యంలో కొత్త చట్టాన్ని రూపొందించేటప్పుడు సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు, న్యాయ స్వతంత్రతకు సంబంధించిన మార్గదర్శకాలను పరిగణనలోకి తీసుకున్నట్లు కేంద్ర ప్రభుత్వం గతంలో వెల్లడించింది.
ట్రిబ్యునళ్ల పరిధిలో మార్పులు లేవు
కొత్త బిల్లుతో ట్రిబ్యునళ్లకు ప్రస్తుతం ఉన్న న్యాయ పరిధిలో ఎలాంటి మార్పు చేయడం లేదని కేంద్ర మంత్రి అర్జున్ రామ్ మేఘ్వాల్ స్పష్టం చేశారు. ప్రధానంగా నియామకాలు, పరిపాలన, పనితీరు, పారదర్శకత, స్వతంత్రత వంటి అంశాలను ఒకే వ్యవస్థలోకి తీసుకురావడమే బిల్లు లక్ష్యమన్నారు. ప్రజలకు త్వరితగతిన న్యాయం అందించడంతో పాటు వ్యాపార కార్యకలాపాలకు అనుకూల వాతావరణాన్ని కల్పించడంలో సంస్కరణలు దోహదపడతాయని తెలిపారు.
విపక్షాల వాకౌట్
మరోవైపు బిల్లుపై చర్చ జరుగుతున్న సమయంలో ప్రతిపక్ష నేత మల్లికార్జున ఖర్గే మాట్లాడేందుకు అనుమతి ఇవ్వలేదని ఆరోపిస్తూ ప్రతిపక్ష సభ్యులు నిరసన వ్యక్తం చేశారు. అనంతరం ఇండియా కూటమికి చెందిన పలు పార్టీల సభ్యులు సభ నుంచి వాకౌట్ చేశారు. అయినప్పటికీ బిల్లుపై చర్చ కొనసాగగా కేంద్ర మంత్రి సమాధానం ఇచ్చారు.
వేగవంతమైన న్యాయానికి కొత్త వ్యవస్థ
ప్రత్యేక రంగాలకు సంబంధించిన వివాదాలను సాధారణ న్యాయస్థానాల కంటే వేగంగా పరిష్కరించేందుకు దేశంలో ట్రిబ్యునళ్ల వ్యవస్థ ఏర్పడింది. అయితే వివిధ కాలాల్లో నియామకాల్లో జాప్యం, ఖాళీలు, పరిపాలనా ఆధారపడటం, సేవా నిబంధనలపై వివాదాలు, న్యాయ స్వతంత్రత వంటి అంశాలు చర్చకు వచ్చాయి. కొత్త చట్టం ద్వారా నియామకాల నుంచి పనితీరు పర్యవేక్షణ వరకు ఒక సమగ్ర వ్యవస్థను తీసుకురావాలని కేంద్రం ప్రయత్నిస్తోంది.
రాజ్యసభ ఆమోదంతో ట్రిబ్యునళ్ల సంస్కరణల బిల్లు–2026 పార్లమెంట్ ఆమోద ప్రక్రియను పూర్తి చేసుకుంది. ఇక చట్టపరమైన తదుపరి ప్రక్రియ పూర్తయితే జాతీయ ట్రిబ్యునళ్ల కమిషన్ ఏర్పాటు, నియామకాలలో ఏకరూపత, పరిపాలనా పర్యవేక్షణ, పనితీరు సమీక్ష వంటి సంస్కరణలు అమల్లోకి వచ్చే అవకాశం ఉంది. దీని ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా ట్రిబ్యునళ్లలో ఖాళీల భర్తీ వేగవంతం కావడంతో పాటు ప్రజలకు ప్రత్యేక రంగాల్లో మరింత సమర్థవంతమైన, పారదర్శకమైన న్యాయ సేవలు అందే అవకాశముంది.
