- మైడాగ్‌ డ్యామ్‌తో భారత్‌కు ముప్పు?
- భూకంప ప్రాంతంలో భారీ ఆనకట్ట నిర్మాణం.
- ఈశాన్య రాష్ట్రాలపై వరద, నీటి ఎద్దడి భయాలు.
ఢిల్లీ, మహా.
నేపాల్‌–టిబెట్‌ సరిహద్దు ప్రాంతాలను ఆకస్మిక వరదలు అతలాకుతలం చేసిన నేపథ్యంలో చైనా నిర్మిస్తున్న భారీ మైడాగ్‌ జలవిద్యుత్‌ ప్రాజెక్టుపై మరోసారి ఆందోళనలు వ్యక్తమవుతున్నాయి. హిమాలయ ప్రాంతంలో తరచూ భూకంపాలు, కొండచరియలు, ఆకస్మిక వరదలు సంభవిస్తున్న పరిస్థితుల్లో యార్లుంగ్‌ సాంగ్పో నదిపై భారీ స్థాయిలో ఆనకట్ట నిర్మాణం చేపట్టడం భద్రతాపరంగా ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతోంది. భారత్‌లో బ్రహ్మపుత్రగా ప్రవహించే ఈ నదిపై నిర్మిస్తున్న ప్రాజెక్టు భవిష్యత్‌లో నీటి ప్రవాహాన్ని ప్రభావితం చేసే అవకాశం ఉందన్న ఆందోళన భారత్‌లో వ్యక్తమవుతోంది.
టిబెట్‌ అటానమస్‌ రీజియన్‌లోని యార్లుంగ్‌ సాంగ్పో నదిపై చైనా భారీ జలవిద్యుత్‌ ప్రాజెక్టును చేపట్టింది. ప్రతిపాదిత ప్రాజెక్టు సామర్థ్యం సుమారు 60,000 మెగావాట్ల స్థాయిలో ఉంటుందని నివేదికలు పేర్కొంటున్నాయి. ప్రాజెక్టు నిర్మాణ వ్యయం దాదాపు 167 బిలియన్‌ డాలర్లుగా అంచనా వేస్తున్నారు. ఇది పూర్తయితే ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద జలవిద్యుత్‌ ప్రాజెక్టుల్లో ఒకటిగా నిలవనుంది. ప్రస్తుతం ప్రపంచంలో అతిపెద్ద జలవిద్యుత్‌ ప్రాజెక్టుగా ఉన్న చైనాలోని త్రీ గోర్జెస్‌ డ్యామ్‌తో పోలిస్తే దీని సామర్థ్యం సుమారు మూడు రెట్లు ఎక్కువగా ఉండేలా ప్రణాళిక రూపొందించారు.
చైనా ఈ భారీ ప్రాజెక్టును యార్లుంగ్‌ సాంగ్పో నది హిమాలయాల్లోని లోతైన గార్జ్‌ ప్రాంతం గుండా ప్రవహించే చోట నిర్మిస్తోంది. నది భారత్‌లోకి అరుణాచల్‌ప్రదేశ్‌ వైపు ప్రవేశించి అనంతరం అసోం మీదుగా ప్రవహించి బంగ్లాదేశ్‌లోకి చేరుతుంది. అందువల్ల టిబెట్‌లో నదిపై చేపడుతున్న భారీ జలవిద్యుత్‌ ప్రాజెక్టు దిగువన ఉన్న భారత్, బంగ్లాదేశ్‌ దేశాలపై ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా ప్రభావం చూపే అవకాశాలపై నిపుణులు, విధాన నిర్ణేతలు దృష్టి సారిస్తున్నారు.
ముఖ్యంగా హిమాలయ ప్రాంతం భౌగోళికంగా అత్యంత సున్నితమైన ప్రాంతం కావడం ఆందోళనలకు ప్రధాన కారణంగా మారింది. టిబెట్‌ పీఠభూమి, హిమాలయ ప్రాంతాల్లో భూకంపాలు సాధారణమే. భూమి శిలా పొరల్లో కదలికలు, టెక్టోనిక్‌ ఫాల్ట్‌లు, కొండచరియలు విరిగిపడటం వంటి ప్రక్రియలు ఈ ప్రాంతంలో తరచూ చోటుచేసుకుంటుంటాయి. భారీ ఆనకట్టలు నిర్మించే సమయంలో ఇటువంటి భౌగోళిక ప్రమాదాలను అత్యంత జాగ్రత్తగా పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సి ఉంటుంది.
భారీ భూకంపం సంభవించిన సందర్భంలో ఆనకట్ట నిర్మాణానికి నష్టం కలిగితే దిగువ ప్రాంతాలకు ఒక్కసారిగా భారీ నీటి ప్రవాహం దూసుకెళ్లే ప్రమాదం ఉంటుందని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు. అందుకే కొందరు భూగర్భ శాస్త్రవేత్తలు ఇలాంటి భారీ ప్రాజెక్టులను సాధారణ ఆనకట్టలుగా కాకుండా ప్రమాదకర పరిస్థితుల్లో ‘వాటర్‌ బాంబ్‌’గా మారే అవకాశం ఉన్న నిర్మాణాలుగా అభివర్ణిస్తున్నారు. అయితే మైడాగ్‌ డ్యామ్‌ తప్పనిసరిగా విపత్తుకు దారితీస్తుందని నిర్ధారిత శాస్త్రీయ ఆధారం లేదన్న విషయాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. ఆనకట్ట భద్రతపై తుది అంచనాకు ప్రాజెక్టు రూపకల్పన, భూకంప నిరోధక ప్రమాణాలు, నిల్వ సామర్థ్యం, వరద నిర్వహణ వ్యవస్థ, అత్యవసర నీటి విడుదల ప్రణాళిక వంటి అనేక అంశాలను పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది.
ఈ ప్రాజెక్టుపై భారత్‌లోనే కాకుండా చైనా శాస్త్రవేత్తలు, భూగర్భ శాస్త్రవేత్తల నుంచి కూడా ఆందోళనలు వ్యక్తమయ్యాయని పలు నివేదికలు పేర్కొంటున్నాయి. ప్రాజెక్టు ప్రాంతంలో టెక్టోనిక్‌ ఫ్రాక్చర్లు లేదా భౌగోళిక పగుళ్లు ఉన్నాయని పరిశోధనలు సూచిస్తున్నట్లు సమాచారం. భూమి శిలా పొరల్లో ఉన్న ఇటువంటి పగుళ్లు భారీ నిర్మాణాల స్థిరత్వం, భూకంప ప్రభావాల విషయంలో ప్రత్యేకంగా అధ్యయనం చేయాల్సిన అంశాలుగా మారుతాయి.
యార్లుంగ్‌ సాంగ్పో నదిపై చైనా నిర్మిస్తున్న ప్రాజెక్టు కేవలం విద్యుత్‌ ఉత్పత్తికి మాత్రమే సంబంధించినది కాదని భారత్ భావిస్తోంది. నదీ ప్రవాహంపై ఎగువ ప్రాంతంలోని దేశానికి ఉన్న నియంత్రణ కారణంగా దిగువన ఉన్న దేశాల నీటి భద్రతపై కూడా ప్రభావం పడే అవకాశం ఉంటుంది. చైనా నీటిని నిల్వ చేయడం లేదా విడుదల చేసే విధానంలో మార్పులు చేస్తే అరుణాచల్‌ప్రదేశ్‌, అసోం తదితర ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో నీటి ప్రవాహంపై ప్రభావం పడుతుందన్న ఆందోళన ఉంది.
వరద ముప్పుతో పాటు నీటి కొరత అంశం కూడా భారత్‌కు ఆందోళన కలిగిస్తోంది. సాధారణ వర్షాకాలంలో లేదా భారీ వర్షాల సమయంలో చైనా జలాలను నిల్వ చేస్తే దిగువకు వచ్చే నీటి ప్రవాహం తాత్కాలికంగా తగ్గవచ్చని నిపుణులు చెబుతున్నారు. మరోవైపు ఆనకట్ట నుంచి ఒక్కసారిగా పెద్ద మొత్తంలో నీటిని విడుదల చేస్తే దిగువ ప్రాంతాల్లో వరద తీవ్రత పెరిగే అవకాశం ఉంది. ముఖ్యంగా అత్యవసర పరిస్థితుల్లో ఆకస్మిక నీటి విడుదల జరిగితే సరిహద్దు రాష్ట్రాలకు ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థ కీలకంగా మారుతుంది.
బ్రహ్మపుత్ర నది భారత్‌లోని ఈశాన్య రాష్ట్రాల జీవన విధానంలో కీలకమైనది. వ్యవసాయం, తాగునీరు, జలవిద్యుత్‌, జీవవైవిధ్యం, నదీ ఆధారిత ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు ఈ నది ప్రధాన ఆధారం. నదీ ప్రవాహంలో దీర్ఘకాలిక మార్పులు చోటుచేసుకుంటే పర్యావరణ వ్యవస్థపై కూడా ప్రభావం పడే అవకాశం ఉంటుంది. అందువల్ల ఎగువ ప్రాంతంలో భారీ స్థాయి నిర్మాణం చేపడుతున్నప్పుడు దిగువ దేశాల ప్రయోజనాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాల్సిన అవసరం ఉందని భారత్ పదేపదే చెబుతోంది.
చైనా మాత్రం ఈ ప్రాజెక్టును ప్రధానంగా విద్యుత్‌ ఉత్పత్తి, స్వచ్ఛమైన ఇంధన అభివృద్ధి, ఆర్థికాభివృద్ధి అవసరాల కోణంలో చూస్తోంది. భారీ జలవిద్యుత్‌ ఉత్పత్తి సామర్థ్యాన్ని ఉపయోగించుకోవడం ద్వారా టిబెట్‌ ప్రాంతానికి విద్యుత్‌ సరఫరా, మౌలిక వసతుల అభివృద్ధి, పునరుత్పాదక విద్యుత్‌ ఉత్పత్తి లక్ష్యాలను సాధించవచ్చని చైనా వాదిస్తోంది. అయితే దిగువ దేశాల నీటి భద్రతపై ప్రాజెక్టు ప్రభావం ఉండదని హామీ ఇవ్వడం, సమాచార మార్పిడి వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడం భారత్‌కు అత్యంత కీలకంగా మారింది.
నేపాల్‌లో తాజాగా సంభవించిన జలప్రళయం ఈ భౌగోళిక వాస్తవాలను మరింత స్పష్టంగా ముందుకు తెచ్చింది. టిబెట్‌–నేపాల్‌ సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో కొండచరియలు, మంచు, ఆకస్మిక వరదల కారణంగా భారీ విధ్వంసం చోటుచేసుకుంది. వందలాది మంది మృతి చెందగా, పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు గల్లంతయ్యారు. రహదారులు, వంతెనలు, విద్యుత్‌ ప్రాజెక్టులు దెబ్బతిన్నాయి. ఈ ఘటనకు మైడాగ్‌ ప్రాజెక్టుతో ప్రత్యక్ష సంబంధం ఉందని చెప్పడానికి ఆధారం లేకపోయినా, హిమాలయ ప్రాంతంలో పెద్ద మౌలిక వసతుల నిర్మాణాల విషయంలో భౌగోళిక ప్రమాదాలను ఎంత తీవ్రంగా పరిగణించాల్సి ఉంటుందో ఈ విపత్తు మరోసారి గుర్తుచేసింది.
మైడాగ్‌ ప్రాజెక్టు పూర్తయిన తర్వాత భారత్‌కు ప్రధాన సవాలు నదీ ప్రవాహంపై నిరంతర సమాచారాన్ని పొందడమే అవుతుంది. నీటి మట్టాలు, వర్షపాతం, ఆనకట్టలో నిల్వ, నీటి విడుదల, దిగువ ప్రాంతాల్లో వరద పరిస్థితులపై సమయానుకూల సమాచారం అందితే భారత్ ముందస్తు చర్యలు తీసుకునే అవకాశం ఉంటుంది. అందుకోసం చైనా–భారత్ మధ్య హైడ్రాలజికల్‌ డేటా పంచుకునే వ్యవస్థ మరింత పటిష్టంగా ఉండాల్సిన అవసరం ఉంది.
అదే సమయంలో భారత్ కూడా తన సొంత వ్యూహాన్ని సిద్ధం చేసుకుంటున్నట్లు సమాచారం. బ్రహ్మపుత్ర పరివాహక ప్రాంతంలో భారీ జలాశయాలు, జలవిద్యుత్‌ ప్రాజెక్టులు, వరద నియంత్రణ వ్యవస్థలు, నీటి నిల్వ సామర్థ్యాన్ని పెంచే చర్యలపై దృష్టి పెడుతోంది. ఎగువ ప్రాంతంలో చైనా ప్రాజెక్టు వల్ల భవిష్యత్‌లో నీటి ప్రవాహంలో మార్పులు వచ్చినా ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు తగిన రక్షణ కల్పించేందుకు భారత ప్రణాళికలు అవసరమవుతున్నాయి.
భారత్ భౌగోళికంగా దిగువన ఉన్నప్పటికీ బ్రహ్మపుత్ర ప్రవాహాన్ని పూర్తిగా చైనా ఆధీనంలోకి వెళ్లకుండా తన ప్రయోజనాలను కాపాడుకునే వ్యూహాన్ని అనుసరించాల్సిన పరిస్థితి ఉంది. నీటి భద్రతను జాతీయ భద్రతలో భాగంగా చూడాల్సిన అవసరం ఏర్పడుతోంది. ముఖ్యంగా అరుణాచల్‌ప్రదేశ్‌, అసోం వంటి రాష్ట్రాల్లో వరద నిర్వహణ, నదీ తీర రక్షణ, ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలు, అత్యవసర తరలింపు ప్రణాళికలను మరింత బలోపేతం చేయాల్సిన అవసరం ఉంది.
చైనా మైడాగ్‌ ప్రాజెక్టును 2033 నాటికి పూర్తి చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నట్లు సమాచారం. అంత భారీ సామర్థ్యంతో ప్రాజెక్టు నిర్మాణం పూర్తయితే ప్రపంచ జలవిద్యుత్‌ రంగంలోనే ఇది కీలక మౌలిక వసతిగా మారనుంది. అయితే ప్రాజెక్టు పరిమాణం పెరిగే కొద్దీ దాని భద్రత, పర్యావరణ ప్రభావం, భూకంప నిరోధకత, నదీ ప్రవాహంపై ప్రభావం వంటి అంశాల ప్రాధాన్యం కూడా పెరుగుతుంది.
మైడాగ్‌ డ్యామ్‌ను ‘వాటర్‌ బాంబ్‌’గా పిలవడం ప్రస్తుతం ప్రధానంగా భద్రతా ఆందోళనను వ్యక్తం చేసే పదప్రయోగమే తప్ప, శాస్త్రీయంగా ఆనకట్ట పేలుడు లేదా విపత్తు ఖాయం అన్న అర్థంలో తీసుకోరాదు. అయితే ప్రపంచంలోనే అత్యంత భూకంప ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో ఒకటైన హిమాలయాల్లో ఇంత భారీ నిర్మాణం చేపడుతున్నందున ప్రమాద అంచనాలు, పారదర్శకత, అంతర్జాతీయ సహకారం అత్యంత కీలకంగా మారుతున్నాయి.
నేపాల్‌–టిబెట్‌ ప్రాంతంలో తాజాగా సంభవించిన జలప్రళయం నేపథ్యంలో మైడాగ్‌ ప్రాజెక్టుపై చర్చ మరోసారి వేడెక్కింది. హిమాలయ ప్రాంతంలో ప్రకృతి వైపరీత్యాలు ఏ స్థాయిలో విధ్వంసం సృష్టించగలవో తాజా పరిణామాలు చూపించాయి. ఈ నేపథ్యంలో బ్రహ్మపుత్రపై భారీ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం భారత్, బంగ్లాదేశ్‌లకు నీటి భద్రత, పర్యావరణం, విపత్తు నిర్వహణ, వ్యూహాత్మక భద్రత పరంగా దీర్ఘకాలిక సవాలుగా మారే అవకాశం ఉంది. ప్రాజెక్టు నిర్మాణం కొనసాగుతున్నంత కాలం భారత్ భౌగోళిక, జలవిజ్ఞాన, వ్యూహాత్మక అంశాలను నిశితంగా పరిశీలిస్తూ ముందస్తు రక్షణ చర్యలను బలోపేతం చేయాల్సిన అవసరం ఉంది.
