వరద నష్టానికి పరిహారం ఇవ్వాల్సిందే..! భారత్‌, చైనా, అమెరికాపై నేపాల్‌ ఒత్తిడి..

• భారత్‌, చైనా, అమెరికాపై నేపాల్‌ ఒత్తిడి.
• ఐరాస వేదికగా ‘వాతావరణ న్యాయం’ కోసం బాలెన్‌ షా సిద్ధం.

న్యూఢిల్లీ, మహా:

హిమాలయ దేశం నేపాల్‌లో ఇటీవల సంభవించిన భీకర వరదల నేపథ్యంలో అంతర్జాతీయంగా కొత్త చర్చ మొదలైంది. వాతావరణ మార్పుల ప్రభావాలను తక్కువగా ఎదుర్కొనే దేశాలు భారీ నష్టాలను చవిచూస్తున్నాయని పేర్కొంటున్న నేపాల్‌.. ప్రపంచంలో అధిక మొత్తంలో హరితగృహ వాయువులను విడుదల చేస్తున్న దేశాల నుంచి ‘వాతావరణ నష్టపరిహారం’ కోరేందుకు సిద్ధమవుతోంది. ఈ విషయంలో భారత్‌, చైనా, అమెరికాలను నేపాల్‌ విదేశాంగ మంత్రి శిశిర్‌ ఖనాల్‌ ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించారు. వరదలతో సంభవించిన నష్టాన్ని కేవలం మానవతా సహాయంగా చూడకుండా.. వాతావరణ మార్పులకు సంబంధించి న్యాయం, బాధ్యత, పరిహారం అనే కోణంలో చూడాలని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఈ అంశాన్ని అంతర్జాతీయ వేదికలపై ప్రస్తావించేందుకు నేపాల్‌ సిద్ధమవుతుండటంతో భారత్‌–నేపాల్‌ సంబంధాలపైనా దీనిపై చర్చ మొదలైంది.

ఆగస్టు 26న నేపాల్‌లోని భోటెకోషి–త్రిశూలీ నదీ పరివాహక ప్రాంతాల్లో సంభవించిన ఆకస్మిక వరదలు భారీ విధ్వంసాన్ని సృష్టించాయి. ముఖ్యంగా రసువా, నువాకోట్‌, ధాదింగ్‌ జిల్లాల్లో వరద ప్రవాహం ఇళ్లు, రహదారులు, వంతెనలు, విద్యుత్‌ ప్రాజెక్టులు, ఇతర మౌలిక వసతులను తీవ్రంగా దెబ్బతీసింది. నేపాల్‌ పోలీసుల తాజా లెక్కల ప్రకారం మృతుల సంఖ్య 1,100 దాటగా, వేలాది మంది ఆచూకీ ఇంకా లభించాల్సి ఉంది. ఈ విపత్తు కారణంగా వేలాది కుటుంబాలు నిరాశ్రయులయ్యాయి. సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో రాకపోకలు సైతం తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాయి.

హిమాలయ ప్రాంతంలో చోటుచేసుకున్న ఈ విపత్తుకు హిమనదుల కూలిపోవడం, రాళ్లు–మంచు భారీగా జారిపడటం, కొండచరియలు విరిగిపడటం వంటి అంశాలు కారణాలుగా ప్రాథమికంగా భావిస్తున్నారు. భోటెకోషి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలో ఒక్కసారిగా భారీగా నీరు, మట్టి, రాళ్లు, మంచు దిగువ ప్రాంతాలకు దూసుకురావడంతో అపార నష్టం సంభవించింది. అయితే ఈ విపత్తుకు మానవసృష్టి వాతావరణ మార్పులే ప్రత్యక్షంగా, పూర్తిగా కారణమని నిర్ధారించడానికి మరింత శాస్త్రీయ అధ్యయనం అవసరమని నిపుణులు చెబుతున్నారు. విపత్తుకు ఖచ్చితమైన కారణాలపై పరిశీలనలు కొనసాగుతున్నాయి.

అయినప్పటికీ నేపాల్‌ మాత్రం ఈ విపత్తును విస్తృతమైన వాతావరణ సంక్షోభంలో భాగంగా చూస్తోంది. ప్రపంచ ఉష్ణోగ్రతలు పెరగడం, హిమాలయాల్లో మంచు కరుగుదల వేగవంతం కావడం, హిమనదుల అస్థిరత పెరగడం వంటి పరిణామాలు భవిష్యత్‌లో ఇలాంటి విపత్తుల తీవ్రతను పెంచే అవకాశం ఉందని నేపాల్‌ వాదిస్తోంది. తాము ప్రపంచ హరితగృహ వాయు ఉద్గారాల్లో అత్యల్ప వాటా కలిగిన దేశాల్లో ఒకటైనా, వాతావరణ మార్పుల ప్రభావాలను మాత్రం తీవ్రంగా ఎదుర్కొంటున్నామని నేపాల్‌ ప్రభుత్వం చెబుతోంది.

ఈ నేపథ్యంలో నేపాల్‌ విదేశాంగ మంత్రి శిశిర్‌ ఖనాల్‌ సంచలన వ్యాఖ్యలు చేశారు. అమెరికా, చైనా, భారత్‌ ప్రపంచంలో అత్యధిక హరితగృహ వాయువులను విడుదల చేస్తున్న దేశాల్లో ఉన్నాయని, ఆ ఉద్గారాల ప్రభావాలను ఎదుర్కొంటున్న బలహీన దేశాలకు పరిహారం అందించాల్సిన బాధ్యత వాటిపై ఉందని ఆయన పేర్కొన్నారు. విపత్తు తర్వాత అందించే సహాయాన్ని కేవలం దాతృత్వంగా చూడకూడదని, దానిని నైతిక, చట్టపరమైన బాధ్యతగా పరిగణించాలని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. నేపాల్‌ విదేశాంగ విధానంలో ‘సహాయం’ నుంచి ‘న్యాయం, పరిహారం’ వైపు మార్పు వస్తోందని కూడా ఖనాల్‌ వెల్లడించారు.

ఇందులో భాగంగా నేపాల్‌ ఇప్పటికే ఐక్యరాజ్యసమితి ఆధ్వర్యంలోని ‘నష్టాలు–నష్టం పరిహారం కోసం స్పందించే నిధి’ని సంప్రదించింది. విపత్తు ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో తక్షణ సహాయంతో పాటు పునరావాసం, మౌలిక వసతుల పునర్నిర్మాణం వంటి అవసరాలకు ఆర్థిక సహాయం కావాలని కోరింది. నష్టం ఎంత తీవ్రంగా ఉందో, పునర్నిర్మాణానికి ఎంత నిధులు అవసరమవుతాయో అంచనా వేసే ప్రక్రియ కూడా కొనసాగుతోంది. నేపాల్‌ ఆర్థిక మంత్రి స్వర్ణిమ్‌ వాగ్లే గతంలో దేశ పునర్నిర్మాణానికి 4 నుంచి 5 బిలియన్‌ డాలర్ల వరకు అవసరం కావచ్చని అంచనా వేశారు. ఇది దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ పరిమాణంతో పోలిస్తే భారీ మొత్తంగా భావిస్తున్నారు.

ఈ అంశాన్ని అంతర్జాతీయ వేదికపై మరింత బలంగా వినిపించేందుకు నేపాల్‌ ప్రధాని బలేంద్ర షా స్వయంగా ఐక్యరాజ్యసమితి సర్వసభ్య సమావేశానికి వెళ్లే అవకాశాలు ఉన్నట్లు తాజా నివేదికలు వెల్లడిస్తున్నాయి. సెప్టెంబరు 8న ప్రారంభమయ్యే 81వ ఐరాస సర్వసభ్య సమావేశంలో నేపాల్‌ తరఫున తొలుత విదేశాంగ మంత్రి శిశిర్‌ ఖనాల్‌ పాల్గొంటారని భావించారు. అయితే తాజా పరిణామాల నేపథ్యంలో ప్రధాని బాలెన్‌ షా స్వయంగా న్యూయార్క్‌ వెళ్లి వాతావరణ న్యాయం, విపత్తు నష్టపరిహారం అంశాలను అంతర్జాతీయ సమాజం ముందుకు తీసుకెళ్లే అవకాశాన్ని నేపాల్‌ పరిశీలిస్తోంది.

అయితే నేపాల్‌ ప్రభుత్వంలోనే ఈ అంశంపై స్వరాల్లో కొంత తేడా కనిపిస్తోంది. విదేశాంగ మంత్రి ఖనాల్‌ భారత్‌, చైనా, అమెరికా వంటి దేశాలపై పరిహారం బాధ్యతను ప్రస్తావిస్తుండగా.. ప్రధాని బాలెన్‌ షా మాత్రం వరదల అనంతరం భారత్‌, చైనా అందించిన సహాయానికి కృతజ్ఞతలు తెలిపారు. విపత్తు సమయంలో పొరుగు దేశాలు అందించిన తక్షణ సహాయం సహాయక చర్యలకు ఉపయోగపడిందని ఆయన పేర్కొన్నారు. భారత్‌, చైనా నుంచి వచ్చిన సాంకేతిక బృందాలు, సహాయక సామగ్రి, నిపుణుల సహకారం ప్రాధాన్యంగా నిలిచిందని నేపాల్‌ ప్రధాని పార్లమెంట్‌లో వెల్లడించారు.

భారత్‌ కూడా విపత్తు సమయంలో నేపాల్‌కు సహాయ చర్యలు అందించింది. సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో చిక్కుకున్న వారిని గుర్తించడం, సాంకేతిక సహాయం అందించడం, రక్షణ చర్యలకు అవసరమైన సామగ్రి అందించడం వంటి అంశాల్లో భారత్‌ సహకరించినట్లు నేపాల్‌ వర్గాలు వెల్లడించాయి. అత్యవసర పరిస్థితుల్లో రెండు దేశాల మధ్య ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాలకు అనుగుణంగా భారత్‌ స్పందించిందని నేపాల్‌ ప్రధాని ప్రశంసించడం గమనార్హం. దీంతో ఒకవైపు వాతావరణ నష్టపరిహారం కోసం భారత్‌ పేరును ప్రస్తావిస్తూనే, మరోవైపు విపత్తు సమయంలో అందించిన సహాయానికి నేపాల్‌ ప్రధాని కృతజ్ఞతలు తెలపడం దౌత్యపరంగా ఆసక్తికర పరిణామంగా మారింది.

విపత్తు అనంతరం భవిష్యత్‌ ప్రమాదాలను తగ్గించేందుకు ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థలను బలోపేతం చేయడంపైనా నేపాల్‌ దృష్టి పెట్టింది. సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో కొండచరియలు, హిమనదుల కదలికలు, నదీ ప్రవాహాలను ముందుగానే గుర్తించే సాంకేతిక వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయాలని నిర్ణయిస్తోంది. భూకంప సెన్సర్లు, కెమెరాలు, ఉపగ్రహ ఆధారిత సమాచార వ్యవస్థలతో పాటు మొబైల్‌ నెట్‌వర్క్‌లు పనిచేయని పరిస్థితుల్లోనూ సమాచారాన్ని పంపించే సదుపాయాలను ఏర్పాటు చేయాలని భావిస్తోంది. చైనాతో హిమనదుల కదలికలు, నీటి మట్టాలపై సమాచారాన్ని వేగంగా పంచుకునే వ్యవస్థను కూడా బలోపేతం చేయాలని నేపాల్‌ చూస్తోంది.

ప్రస్తుతం నేపాల్‌ ముందున్న ప్రధాన లక్ష్యం సహాయక చర్యలను పూర్తి చేయడం, మృతదేహాలను గుర్తించడం, గల్లంతైన వారి ఆచూకీ కనుగొనడం, నిరాశ్రయులకు పునరావాసం కల్పించడం, దెబ్బతిన్న మౌలిక వసతులను పునర్నిర్మించడం. అదే సమయంలో భవిష్యత్‌లో ఇలాంటి విపత్తులు సంభవించినప్పుడు నష్టాన్ని తగ్గించేందుకు శాశ్వత చర్యలు చేపట్టాలని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది. ఇందుకు భారీగా ఆర్థిక వనరులు అవసరం కావడంతో అంతర్జాతీయ నిధులపై నేపాల్‌ ఆశలు పెట్టుకుంది.

ఈ నేపథ్యంలో ఐరాస సర్వసభ్య సమావేశం నేపాల్‌కు కీలక వేదికగా మారనుంది. ప్రపంచ దేశాల ప్రతినిధుల సమక్షంలో హిమాలయ ప్రాంతాల్లో పెరుగుతున్న విపత్తు ముప్పు, చిన్న దేశాలపై వాతావరణ మార్పుల ప్రభావం, నష్టాలు–నష్టం పరిహారం నిధుల అవసరం వంటి అంశాలను బాలెన్‌ షా ప్రస్తావించే అవకాశం ఉంది. ‘సహాయం’ కంటే ‘వాతావరణ న్యాయం’ అనే పదజాలంతో నేపాల్‌ తన డిమాండ్‌ను ముందుకు తీసుకెళ్తుండటం అంతర్జాతీయ చర్చను మరింత తీవ్రం చేయనుంది.

ఒకవైపు భారత్‌, చైనా వంటి పొరుగు దేశాలు విపత్తు సమయంలో నేపాల్‌కు సహాయంగా నిలవడం, మరోవైపు అదే దేశాల నుంచి వాతావరణ నష్టపరిహారం కోరాలని నేపాల్‌ విదేశాంగ శాఖ ప్రయత్నించడం ఈ వ్యవహారానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం తెచ్చింది. అయితే నేపాల్‌ ప్రధాని స్వయంగా భారత్‌, చైనా, అమెరికా సహాయానికి కృతజ్ఞతలు చెప్పడం ద్వారా తక్షణ మానవతా సహకారం, దీర్ఘకాలిక వాతావరణ న్యాయం రెండింటినీ వేర్వేరు అంశాలుగా చూడాలన్న సంకేతం ఇచ్చారు.