తుమ్మిడిహెట్టి ఎత్తుపై తాడోపేడో..! మహారాష్ట్ర అభ్యంతరాలపై కేంద్రం కసరత్తు..

•  148 మీటర్లు వద్దు.. 152 మీటర్లే ముద్దు.
•  తెలంగాణ పట్టు.
•  మహారాష్ట్ర అభ్యంతరాలపై కేంద్రం కసరత్తు.
•  మూడు వారాల్లో మరో కీలక భేటీ.

హైదరాబాద్‌, మహా.

ఉత్తర తెలంగాణ భవిష్యత్తు సాగునీటి అవసరాలకు కీలకంగా మారిన తుమ్మిడిహెట్టి బ్యారేజీ ఎత్తుపై మరోసారి ఉత్కంఠ నెలకొంది. ప్రాణహిత నదిపై ప్రతిపాదించిన ఈ బ్యారేజీ నిర్మాణానికి సంబంధించి తెలంగాణ, మహారాష్ట్ర రాష్ట్రాల మధ్య ఉన్న పాత ఒప్పందాన్ని మార్చి.. 148 మీటర్లకు బదులుగా 152 మీటర్ల ఎత్తుకు అనుమతి సాధించాలన్న తెలంగాణ ప్రభుత్వ ప్రతిపాదనపై కేంద్ర జల సంఘం ఆధ్వర్యంలో మంగళవారం కీలక సమావేశం జరిగింది. బ్యారేజీ నిర్మాణానికి సంబంధించిన సాంకేతిక అంశాలు, అంతర్రాష్ట్ర సమస్యలు, ముంపు ప్రభావం, నీటిని గురుత్వాకర్షణతో తరలించే అవకాశాలు తదితర అంశాలపై ఇరు రాష్ట్రాల జలవనరుల శాఖల ఉన్నతాధికారులు చర్చించారు. అయితే ఎత్తుపై తుది నిర్ణయం వెలువడకపోవడంతో మరో మూడు వారాల్లో మళ్లీ సమావేశం నిర్వహించాలని కేంద్ర జల సంఘం నిర్ణయించింది. దీంతో తుమ్మిడిహెట్టి భవితవ్యంపై తదుపరి భేటీ కీలకంగా మారింది.

నాలుగు మీటర్లే.. కానీ వెనుక వేల ఎకరాల లెక్క!

తుమ్మిడిహెట్టి బ్యారేజీ ఎత్తు వివాదం కొత్తది కాదు. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ కాలంలోనే ప్రాణహిత–చేవెళ్ల పథకంలో భాగంగా తుమ్మిడిహెట్టి వద్ద 152 మీటర్ల పూర్తి జలాశయ స్థాయి ప్రతిపాదించారు. అయితే మహారాష్ట్ర భూభాగంలో ముంపు పెరుగుతుందన్న అభ్యంతరాలతో ఆ రాష్ట్రం 152 మీటర్లకు అంగీకరించలేదు. దీర్ఘకాల చర్చల అనంతరం 2016లో తెలంగాణ, మహారాష్ట్ర మధ్య కుదిరిన అంతర్రాష్ట్ర ఒప్పందంలో 148 మీటర్ల పూర్తి జలాశయ స్థాయికి అంగీకారం లభించింది. అధికారిక పర్యావరణ పరిశీలన పత్రాల్లోనూ అప్పటి పరిస్థితులు, రెండు రాష్ట్రాల మధ్య జరిగిన చర్చలు, 152 మీటర్ల నుంచి 148 మీటర్లకు ప్రతిపాదనను తగ్గించిన కారణాలు నమోదయ్యాయి.

ఇప్పుడు అదే అంశాన్ని తెలంగాణ ప్రభుత్వం తిరిగి తెరపైకి తెచ్చింది. పాత ఒప్పందంలో ఉన్న 148 మీటర్ల పరిమితి వల్ల ఆశించిన ప్రయోజనాలు పూర్తిగా పొందలేమని రాష్ట్రం భావిస్తోంది. ముఖ్యంగా తుమ్మిడిహెట్టి నుంచి దిగువకు నీటిని గురుత్వాకర్షణ శక్తితో తరలించేందుకు తగిన నీటిమట్టం అవసరమని తెలంగాణ వాదిస్తోంది. ఎత్తును పెంచితే నీటిని తరలించడానికి అవసరమైన ఎత్తు లభించడంతో పాటు విద్యుత్‌ వినియోగాన్ని తగ్గించుకోవచ్చని ప్రభుత్వం చెబుతోంది. అందుకే 150 నుంచి 152 మీటర్ల మధ్య ఎత్తుపై ప్రత్యామ్నాయాలను పరిశీలించిన అనంతరం ప్రస్తుతం 152 మీటర్ల ప్రతిపాదనను కేంద్రం ముందుంచింది.

తెలంగాణ వాదనలో అసలు పాయింట్‌ ఇదే!

తుమ్మిడిహెట్టి ఎత్తును పెంచాలన్న తెలంగాణ వాదనకు ప్రధాన కారణం కేవలం నీటిని నిల్వ చేయడం కాదు.. నీటిని తక్కువ ఖర్చుతో వినియోగించుకోవడమే. బ్యారేజీని తగిన ఎత్తులో నిర్మిస్తే నీటిని గురుత్వాకర్షణ శక్తితో దిగువ ప్రాంతాలకు తరలించే అవకాశం పెరుగుతుందని ఇంజినీరింగ్‌ నిపుణుల అభిప్రాయం. దాంతో ఎత్తిపోతల కోసం భారీగా విద్యుత్‌ వినియోగించాల్సిన అవసరం తగ్గుతుంది. దీర్ఘకాలంలో నిర్వహణ వ్యయం కూడా తగ్గే అవకాశం ఉంటుందని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది. గతంలోనే రాష్ట్ర అధికారులు ఈ అంశాన్ని కేంద్రం దృష్టికి తీసుకెళ్లారు.

తుమ్మిడిహెట్టి నుంచి దిగువకు నీటిని తరలించే కాలువ వ్యవస్థలో ఇప్పటికే గణనీయమైన పనులు జరిగిన నేపథ్యంలో బ్యారేజీ నిర్మాణం పూర్తయితే గతంలో చేసిన మౌలిక సదుపాయాలను ఉపయోగించుకునే అవకాశం ఉంటుందని ప్రభుత్వం చెబుతోంది. ప్రాణహిత–చేవెళ్ల పథకానికి సంబంధించిన పాత నిర్మాణాలను తిరిగి వినియోగించుకోవడం ద్వారా కొత్తగా భారీ వ్యయం చేయాల్సిన అవసరాన్ని కొంత మేర తగ్గించవచ్చన్నది రాష్ట్ర ఆలోచన. ఈ నేపథ్యంలోనే ప్రాజెక్టును పునరుద్ధరించాలన్న నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు ప్రభుత్వం గతంలో వెల్లడించింది.

ముంపుపైనే మహారాష్ట్ర మెలిక

అయితే తెలంగాణ కోరుతున్న 152 మీటర్ల ఎత్తుకు మహారాష్ట్ర అంగీకారం సాధించడం అంత సులభం కాదు. గతంలోనూ మహారాష్ట్ర ప్రధానంగా ముంపు సమస్యపైనే అభ్యంతరం వ్యక్తం చేసింది. తుమ్మిడిహెట్టి బ్యారేజీ ఎత్తు పెరిగితే తమ రాష్ట్రంలోని భూములు, అటవీ ప్రాంతాలు, చాప్రాల వన్యప్రాణి అభయారణ్యంపై ప్రభావం పడుతుందని మహారాష్ట్ర ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది. ఈ కారణంగానే 152 మీటర్ల ప్రతిపాదన నుంచి 148 మీటర్లకు తగ్గేలా గతంలో ఒప్పందం కుదిరింది.

అయితే తాజా సాంకేతిక అధ్యయనాల ఆధారంగా ముంపు ప్రభావాన్ని తిరిగి అంచనా వేయాలని తెలంగాణ భావిస్తోంది. పుణెలోని కేంద్ర జల–విద్యుత్‌ పరిశోధనా కేంద్రం నిర్వహించిన అధ్యయనాలను కూడా రాష్ట్రం తన వాదనకు ఆధారంగా చూపుతోంది. 148 మీటర్లతో పోలిస్తే ఎక్కువ ఎత్తులో ముంపు పెరుగుతుందన్న విషయం ఉన్నప్పటికీ, అందులో గణనీయమైన భాగం నదీ గర్భంలోనే ఉంటుందని తెలంగాణ అధికారులు కేంద్రానికి వివరించినట్లు తాజా నివేదికలు వెల్లడించాయి.

150నా.. 152నా?

ఇదే ఇప్పుడు అసలు ప్రశ్నగా మారింది. ఒకవైపు తెలంగాణ 152 మీటర్లకు అనుమతి కోరుతోంది. మరోవైపు గతంలో మహారాష్ట్ర అంగీకరించిన పరిమితి 148 మీటర్లు. మధ్యేమార్గంగా 150 మీటర్లను పరిగణనలోకి తీసుకోవచ్చన్న సాంకేతిక అభిప్రాయాలు కూడా గతంలో వెలువడ్డాయి. 150 మీటర్ల ఎత్తుతో నీటి వినియోగ సామర్థ్యం గణనీయంగా పెరుగుతుందని, అదే సమయంలో మహారాష్ట్రలో ముంపును సాధ్యమైనంత వరకు పరిమితం చేయవచ్చని నిపుణులు సూచించారు.

అయితే తెలంగాణ తాజా ప్రతిపాదన మాత్రం మరింత స్పష్టంగా ఉంది. గతంలో 152 మీటర్లే అసలు రూపకల్పనలో ఉన్న ఎత్తు అని, ఇప్పుడు అందుబాటులోకి వచ్చిన కొత్త సాంకేతిక అధ్యయనాల నేపథ్యంలో అదే ఎత్తుకు అనుమతి పొందాలని రాష్ట్రం ప్రయత్నిస్తోంది. దీనిపై మహారాష్ట్రను ఒప్పించేందుకు కేంద్ర జల సంఘం మధ్యవర్తిత్వం కీలకంగా మారింది.

కేంద్రం ముందుకు.. రెండు రాష్ట్రాలు ఎదురెదురుగా

తుమ్మిడిహెట్టి సమస్యను రాష్ట్రాల మధ్య చర్చలతో పరిష్కరించేందుకు కేంద్రం ముందడుగు వేసింది. ముఖ్యమంత్రి రేవంత్‌రెడ్డి మహారాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రితో చర్చలకు సిద్ధమని గతంలో లేఖ రాయడంతోపాటు కేంద్ర జలశక్తి మంత్రిత్వశాఖ జోక్యాన్ని కూడా కోరారు. ఆ తర్వాత కేంద్ర జల సంఘం ఆధ్వర్యంలో తెలంగాణ, మహారాష్ట్ర అధికారుల స్థాయిలో చర్చలు జరగడానికి మార్గం సుగమమైంది. ఈ నేపథ్యంలోనే సెప్టెంబరు ఒకటో తేదీన ఢిల్లీలో సమావేశం ఏర్పాటు చేశారు.

తాజా సమావేశంలో తెలంగాణ తన ప్రతిపాదన వెనుక ఉన్న కారణాలను వివరించింది. గత ఒప్పందాన్ని ఎందుకు సవరించాల్సి వస్తోంది, ఎత్తు పెంపుతో తెలంగాణకు కలిగే ప్రయోజనాలేమిటి, ముంపు ప్రభావాన్ని ఎలా నియంత్రించవచ్చు, నీటిని గురుత్వాకర్షణ శక్తితో తరలించడం ద్వారా ఎంత మేర ప్రయోజనం ఉంటుంది వంటి అంశాలను సాంకేతిక నివేదికల రూపంలో కేంద్రం ముందుంచినట్లు సమాచారం. మహారాష్ట్ర అధికారులు తమ అభ్యంతరాలు, ఆ రాష్ట్ర ప్రయోజనాలకు సంబంధించిన అంశాలను వివరించే అవకాశం ఉండటంతో చర్చలు ఒక్క సమావేశంతో ముగిసే పరిస్థితి లేకుండా పోయింది.

మూడు వారాల్లో మరో కీలక మలుపు

మంగళవారం జరిగిన సమావేశంలో తుది అంగీకారం కుదరలేదు. మరింత సాంకేతిక పరిశీలన అవసరమని భావించిన కేంద్ర జల సంఘం మూడు వారాల తర్వాత మరోసారి సమావేశం నిర్వహించాలని నిర్ణయించింది. అంటే ఈ వ్యవహారం ఇప్పుడు కేవలం రాజకీయ చర్చల పరిధిలో కాకుండా సాంకేతిక ఆధారాలు, ముంపు లెక్కలు, నీటి వినియోగ సామర్థ్యం, అంతర్రాష్ట్ర ప్రయోజనాలు, పర్యావరణ ప్రభావాలు వంటి అనేక అంశాలపై ఆధారపడనుంది.

తదుపరి సమావేశానికి తెలంగాణ మరింత బలమైన సాంకేతిక ఆధారాలతో వెళ్లే అవకాశం ఉంది. మహారాష్ట్ర అభ్యంతరాలను అధిగమించేందుకు ముంపు తగ్గింపు, పరిహారం, ప్రత్యామ్నాయ రూపకల్పన, నీటి తరలింపు మార్గాలు వంటి అంశాలను కూడా రాష్ట్రం వివరించే అవకాశం ఉంది. మరోవైపు మహారాష్ట్ర మాత్రం తమ భూభాగంలో ముంపు పరిమితి, అటవీ ప్రాంతాలు, స్థానిక ప్రజల ప్రయోజనాలు వంటి అంశాలను ప్రధానంగా ముందుకు తెచ్చే అవకాశముంది.

ఉత్తర తెలంగాణకు నీటి ఆశ.. రాజకీయాలకు పరీక్ష

తుమ్మిడిహెట్టి నిర్మాణం పూర్తయితే ఉమ్మడి ఆదిలాబాద్‌ ప్రాంతంలోని సాగునీటి అవసరాలకు ఉపయోగపడుతుందని తెలంగాణ ప్రభుత్వం చెబుతోంది. దశాబ్దాలుగా ఈ ప్రాంతంలో తుమ్మిడిహెట్టి ప్రాజెక్టుపై ఆశలు ఉన్నాయి. ప్రాణహిత–చేవెళ్ల పథకం రూపకల్పన నుంచి కాళేశ్వరం పునరాకల్పన వరకు జరిగిన పరిణామాల్లో ఈ ప్రాజెక్టు వెనుకబడింది. ఇప్పుడు కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టు ఎదుర్కొంటున్న సమస్యల నేపథ్యంలో ప్రత్యామ్నాయ నీటి వనరులపై దృష్టి పెంచిన తెలంగాణ ప్రభుత్వం తుమ్మిడిహెట్టిని మళ్లీ ముందుకు తీసుకొస్తోంది.

అయితే ఈసారి తుమ్మిడిహెట్టి కేవలం ఒక నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు అంశంగా మిగిలిపోలేదు. తెలంగాణ–మహారాష్ట్ర సంబంధాలు, కేంద్రం మధ్యవర్తిత్వం, పాత అంతర్రాష్ట్ర ఒప్పందం, కొత్త సాంకేతిక అధ్యయనాలు, ముంపు ప్రభావం, నీటి వినియోగ సామర్థ్యం అన్నీ ఒకే చోట కలిశాయి. అందుకే మూడు వారాల తర్వాత జరిగే తదుపరి సమావేశం అత్యంత కీలకంగా మారింది.