- దేశ జల భద్రతకు కొత్త కార్యాచరణ.
- రాష్ట్రాలతో సమన్వయంతో నీటి ప్రాజెక్టులకు వేగం.
- జల్‌ జీవన్‌ మిషన్‌–2.0పై మోదీ దిశానిర్దేశం.
న్యూఢిల్లీ, మహా:
దేశ భవిష్యత్తును నిర్ణయించే అత్యంత కీలక అంశాల్లో జల భద్రత ఒకటని ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ స్పష్టం చేశారు. పెరుగుతున్న నీటి అవసరాలకు అనుగుణంగా వనరులను అభివృద్ధి చేయడంతో పాటు ఉన్న నీటి వనరులను పరిరక్షించడం, భూగర్భ జలాలను పునరుద్ధరించడం, వర్షపు నీటిని సమర్థంగా ఒడిసిపట్టడం, తాగునీటి పథకాలను దీర్ఘకాలం కొనసాగించేలా నిర్వహణ వ్యవస్థలను బలోపేతం చేయడం అత్యవసరమని కేంద్రం పేర్కొంది. కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిసి పనిచేసేలా కార్యాచరణను రూపొందించడమే లక్ష్యంగా కేంద్ర జలశక్తి శాఖ ఆధ్వర్యంలో న్యూఢిల్లీలో నిర్వహించిన రెండు రోజుల శాఖాపరమైన సదస్సు బుధవారం ముగిసింది. ముగింపు సమావేశంలో ప్రధాని మోదీ పాల్గొని జల భద్రతపై దిశానిర్దేశం చేశారు.
ప్రధాని ఆలోచనకు అనుగుణంగా నిర్వహించిన ఈ సదస్సు కేంద్ర ప్రభుత్వ సమావేశానికే పరిమితం కాకుండా ‘టీమ్‌ ఇండియా’ స్ఫూర్తికి అనుగుణంగా కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య సహకార సమాఖ్యను మరింత బలోపేతం చేసే వేదికగా సాగింది. వివిధ రాష్ట్రాలకు చెందిన రాజకీయ నాయకత్వం, ఉన్నతాధికారులు నీటి రంగంలో ఎదురవుతున్న సమస్యలు, ప్రాజెక్టుల అమలులోని ఇబ్బందులు, నీటి సంరక్షణకు చేపడుతున్న చర్యలు, సాంకేతిక పరిజ్ఞానం వినియోగం, విజయవంతమైన విధానాలను పరస్పరం పంచుకున్నారు. నీటి మౌలిక వసతుల ప్రాజెక్టులను వేగంగా పూర్తిచేయడం, వర్షపు నీటి సంరక్షణను విస్తృతం చేయడం, తాగునీటి వనరులను సుస్థిరం చేయడం, ఇప్పటికే నిర్మించిన నీటి సరఫరా వ్యవస్థలను సమర్థంగా నిర్వహించడం వంటి అంశాలపై ప్రధానంగా చర్చించారు.
నీటి సమస్యకు కొత్త ప్రాజెక్టులు నిర్మించడం ఒక్కటే పరిష్కారం కాదనే అంశం సదస్సులో స్పష్టమైంది. ఒక ప్రాంతంలో నీటి వనరు అందుబాటులో ఉన్నా దానిని సక్రమంగా నిల్వ చేయలేకపోతే ప్రయోజనం ఉండదని, వర్షాలు కురిసిన సమయంలో నీటిని భూగర్భంలోకి పంపించడం, చెరువులు, కుంటలు, జలాశయాలను సంరక్షించడం, నీటి వృథాను అరికట్టడం ద్వారా భవిష్యత్‌ అవసరాలను తీర్చేలా చర్యలు తీసుకోవాల్సిన అవసరం ఉందని కేంద్రం పేర్కొంది. నీటి లభ్యతతో పాటు నీటి నాణ్యత కూడా ప్రజల ఆరోగ్యానికి, జీవన ప్రమాణాలకు నేరుగా సంబంధించిన అంశమని స్పష్టం చేసింది.
గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రతి కుటుంబానికి కుళాయి ద్వారా సురక్షితమైన తాగునీటిని అందించాలన్న లక్ష్యంతో అమలు చేస్తున్న జల్‌ జీవన్‌ మిషన్‌ను రెండో దశలో మరింత సమగ్రంగా కొనసాగించేందుకు కేంద్రం చర్యలు చేపట్టింది. జల్‌ జీవన్‌ మిషన్‌–2.0ను 2028 డిసెంబరు వరకు కొనసాగించేందుకు కేంద్ర మంత్రివర్గం ఆమోదం తెలిపింది. మొత్తం రూ.8.69 లక్షల కోట్ల వ్యయాన్ని నిర్దేశించగా, అందులో కేంద్ర సహాయం రూ.3.59 లక్షల కోట్లుగా ఉంది. దేశంలోని 19.36 కోట్ల గ్రామీణ కుటుంబాలకు కుళాయి నీటి సరఫరా కల్పించడంతో పాటు ఇప్పటికే నిర్మించిన వ్యవస్థలు నిరంతరం పనిచేసేలా నిర్వహణకు అధిక ప్రాధాన్యం ఇవ్వనున్నారు.
ఇప్పటివరకు ప్రధానంగా కుళాయి కనెక్షన్లు, నీటి సరఫరా మౌలిక వసతుల నిర్మాణంపై దృష్టి పెట్టిన జల్‌ జీవన్‌ మిషన్‌ రెండో దశలో మాత్రం నీటి సరఫరా కొనసాగింపు, నీటి నాణ్యత, నీటి వనరుల స్థిరత్వం, పథకాల నిర్వహణ వంటి అంశాలు కీలకంగా మారనున్నాయి. గ్రామంలో కుళాయి ఏర్పాటు చేసినంత మాత్రాన లక్ష్యం పూర్తయినట్లు కాకుండా.. ఆ కుళాయికి నిరంతరం నీరు అందేలా వనరును కాపాడుకోవడమే అసలు లక్ష్యంగా కేంద్రం భావిస్తోంది.
ఈ ప్రక్రియలో సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని విస్తృతంగా వినియోగించనున్నారు. ‘సుజలం భారత్‌’ పేరుతో ఏకీకృత డిజిటల్‌ వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేస్తూ నీటి వనరు నుంచి కుళాయి వరకు ఉన్న మొత్తం సరఫరా వ్యవస్థను నమోదు చేయనున్నారు. గ్రామాలకు ప్రత్యేక గుర్తింపు సంఖ్యలు కేటాయించడం ద్వారా నీటి వనరులు, పైపులైన్లు, సరఫరా వ్యవస్థలు, నీటి నాణ్యత, నిర్వహణ వంటి అంశాలను డిజిటల్‌గా పర్యవేక్షించే అవకాశం ఏర్పడుతుంది. ఎక్కడ నీటి సరఫరా నిలిచిపోయింది, ఏ ప్రాంతంలో పైపులైన్‌ మరమ్మతు అవసరం, ఏ గ్రామంలో నీటి వనరు బలహీనంగా ఉంది వంటి వివరాలను వేగంగా గుర్తించి చర్యలు చేపట్టేందుకు ఈ వ్యవస్థ ఉపయోగపడనుంది.
వర్షపు నీటి సంరక్షణను ప్రజా ఉద్యమంగా మార్చేందుకు జల్‌ సంచయ్‌ జన భాగీదారీ, క్యాచ్‌ ద రైన్‌ కార్యక్రమాలకు కేంద్రం మరింత ప్రాధాన్యం ఇస్తోంది. వర్షం కురిసిన ప్రతిసారి ఆ నీటిలో సాధ్యమైనంత భాగాన్ని భూమిలోకి ఇంకేలా చేయడం, భూగర్భ జలాలను పెంచడం, చెరువులు, కుంటలను పునరుద్ధరించడం, నీటి నిల్వ సామర్థ్యాన్ని పెంచడం వంటి చర్యలను ప్రజల భాగస్వామ్యంతో చేపట్టాలని కేంద్రం పిలుపునిస్తోంది. ప్రభుత్వ శాఖలు మాత్రమే కాకుండా గ్రామ పంచాయతీలు, స్థానిక సంస్థలు, స్వచ్ఛంద సంస్థలు, ప్రజలు కలిసి పనిచేస్తేనే జల సంరక్షణ లక్ష్యం సాధ్యమవుతుందని కేంద్రం భావిస్తోంది.
భూగర్భ జలాల పునరుద్ధరణకు చేపడుతున్న చర్యల్లో కూడా గణనీయమైన పురోగతి నమోదైనట్లు కేంద్రం వెల్లడించింది. 2026 మే 31 నాటికి దేశవ్యాప్తంగా కోటి పునరుద్ధరణ నిర్మాణాలను ఏర్పాటు చేయాలన్న లక్ష్యానికి మించి నివేదించిన నిర్మాణాల సంఖ్య కోటిన్నర దాటింది. ఈ నిర్మాణాలను క్షేత్రస్థాయిలో పరిశీలించి ధ్రువీకరించే ప్రక్రియ కొనసాగుతోంది. వర్షపు నీటిని నిల్వ చేయడం, భూగర్భ జలాలను పెంచడం, నీటి వనరులను పునరుద్ధరించడం వంటి చర్యలు భవిష్యత్‌ నీటి భద్రతకు కీలకంగా మారనున్నాయి.
తాగునీటి వనరుల సుస్థిరతపై కూడా సదస్సులో ప్రత్యేకంగా దృష్టి పెట్టారు. ఒక గ్రామానికి కుళాయి కనెక్షన్లు ఇచ్చినప్పటికీ ఆ నీటి వనరు వేసవిలో ఎండిపోతే మొత్తం వ్యవస్థ ప్రయోజనం కోల్పోతుంది. అందువల్ల గ్రామీణ తాగునీటి పథకాలతో పాటు వాటికి నీరు అందించే వనరులను కూడా సమాంతరంగా అభివృద్ధి చేయాల్సిన అవసరం ఉందని కేంద్రం గుర్తించింది. వర్షపు నీటి సంరక్షణ, భూగర్భ జలాల పునరుద్ధరణ, చెరువులు, కుంటలు, జలాశయాల పరిరక్షణ, నీటి నాణ్యత పర్యవేక్షణ వంటి చర్యలను గ్రామస్థాయిలో బలోపేతం చేయనున్నారు.
నీటి పథకాల నిర్వహణలో గ్రామ పంచాయతీలు, గ్రామ నీరు–పారిశుద్ధ్య కమిటీలకు మరింత బాధ్యత కల్పించే దిశగా చర్యలు చేపడుతున్నారు. ప్రభుత్వాలు నిర్మించిన నీటి సరఫరా వ్యవస్థలు ప్రజలకు అప్పగించిన తర్వాత వాటి నిర్వహణ, చిన్నపాటి మరమ్మతులు, నీటి నాణ్యత పర్యవేక్షణ వంటి అంశాల్లో స్థానిక సంస్థలు చురుకైన పాత్ర పోషించేలా వ్యవస్థను రూపొందిస్తున్నారు. దీనివల్ల పథకాలపై స్థానిక ప్రజలకు బాధ్యత పెరగడంతో పాటు నీటి సరఫరాలో అంతరాయాలను స్థానిక స్థాయిలోనే పరిష్కరించే అవకాశం ఏర్పడుతుంది.
దేశంలో నీటి పరిస్థితులు రాష్ట్రానికొకలా ఉండటంతో అన్ని ప్రాంతాలకు ఒకే విధానాన్ని వర్తింపజేయడం సాధ్యం కాదని కేంద్రం గుర్తించింది. కొన్ని రాష్ట్రాలు వరదలతో ఇబ్బంది పడుతుండగా మరికొన్ని ప్రాంతాలు కరువు, భూగర్భ జలాల కొరత, నీటి నాణ్యత సమస్యలను ఎదుర్కొంటున్నాయి. అందువల్ల రాష్ట్రాల స్థానిక పరిస్థితులు, అవసరాలు, అనుభవాలను పరిగణనలోకి తీసుకుని కేంద్రంతో సమన్వయం చేసుకుంటూ ప్రాజెక్టులను ముందుకు తీసుకెళ్లాల్సిన అవసరం ఉందని సదస్సులో చర్చించారు.
రాష్ట్రాలు తమ ప్రాంతాల్లో అమలు చేస్తున్న విజయవంతమైన విధానాలను ఇతర రాష్ట్రాలతో పంచుకోవడంతో పాటు ప్రాజెక్టుల అమలులో ఎదురవుతున్న సమస్యలను కేంద్రం దృష్టికి తీసుకెళ్లాయి. భూసేకరణ, అనుమతులు, శాఖల మధ్య సమన్వయం, నిధుల వినియోగం, సాంకేతిక సమస్యలు, నిర్వహణ వంటి అంశాలపై సమన్వయంతో పరిష్కారాలు కనుగొని ప్రాజెక్టులను నిర్ణీత గడువుల్లో పూర్తిచేయడంపై దృష్టి సారించారు. నీటి రంగంలో ఒక రాష్ట్రం సాధించిన విజయాన్ని మరో రాష్ట్రం అనుసరించేలా అనుభవాల మార్పిడికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వనున్నారు.
తెలంగాణతో పాటు వివిధ రాష్ట్రాలు నీటి నిర్వహణలో తమ అనుభవాలను జాతీయ వేదికపై పంచుకునే అవకాశం పొందాయి. నీటి సంరక్షణ, సాగునీటి వనరుల నిర్వహణ, సాంకేతిక పరిజ్ఞానం వినియోగం, గ్రామీణ తాగునీటి సరఫరా వంటి రంగాల్లో రాష్ట్రాల అనుభవాలను పరస్పరం పంచుకోవడం ద్వారా మరింత సమర్థవంతమైన విధానాలను రూపొందించేందుకు అవకాశం ఏర్పడింది. రాష్ట్రాల మధ్య పోటీ కంటే పరస్పర సహకారంతో జల భద్రతను సాధించాలన్న దిశగా ఈ సదస్సు సాగింది.
నీటి మౌలిక వసతుల ప్రాజెక్టులు ఆలస్యం కాకుండా నిర్ణీత కాలవ్యవధిలో పూర్తి చేయడంపైనా కేంద్రం దృష్టి పెట్టింది. ప్రాజెక్టు ఏ దశలో ఉంది, ఆలస్యానికి కారణం ఏమిటి, ఏ శాఖ అనుమతి అవసరం, నిధుల సమస్య ఉందా, సాంకేతిక ఇబ్బంది ఎదురవుతోందా వంటి అంశాలను గుర్తించి వాటికి వేగంగా పరిష్కారం చూపేలా సమన్వయ వ్యవస్థను బలోపేతం చేయనున్నారు. కేంద్రం నుంచి సహకారం, రాష్ట్రాల నుంచి అమలు సామర్థ్యం కలిస్తేనే భారీ నీటి ప్రాజెక్టులు ఆశించిన ఫలితాలను అందిస్తాయని ఈ సమావేశం స్పష్టం చేసింది.
జల భద్రత అనేది కేవలం ప్రభుత్వాల బాధ్యత మాత్రమే కాకుండా ప్రజలందరి బాధ్యతగా మారాల్సిన అవసరాన్ని కూడా సదస్సు నొక్కిచెప్పింది. వర్షపు నీటిని వృథా చేయకుండా నిల్వ చేయడం నుంచి ఇంటి వద్ద నీటి పొదుపు వరకు ప్రతి చర్యకు ప్రాధాన్యం ఉంది. గ్రామాల్లో నిర్మించిన నీటి వనరులను కాపాడుకోవడం, చెరువుల్లో ఆక్రమణలను అరికట్టడం, భూగర్భ జలాల పునరుద్ధరణకు సహకరించడం వంటి చర్యల్లో ప్రజలు భాగస్వాములైతేనే ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు శాశ్వత ఫలితాలను ఇస్తాయి.
ఇకపై నీటి రంగంలో కేవలం భారీ ప్రాజెక్టుల నిర్మాణమే అభివృద్ధికి కొలమానం కాకుండా.. నిర్మించిన వ్యవస్థలు ఎన్ని సంవత్సరాలు సమర్థంగా పనిచేశాయి, ప్రజలకు ఎంతకాలం నిరంతర నీటి సరఫరా అందింది, నీటి వనరులు ఎంతవరకు నిలకడగా ఉన్నాయి, స్థానిక ప్రజలు నిర్వహణలో ఎంతగా భాగస్వాములయ్యారు అనే అంశాలు కూడా కీలకంగా మారనున్నాయి. ఈ మార్పుకు అనుగుణంగానే జల్‌ జీవన్‌ మిషన్‌–2.0ను అమలు చేయాలని కేంద్రం నిర్ణయించింది.
నీటి భద్రతపై కేంద్రం, రాష్ట్రాలు కలిసి తీసుకున్న నిర్ణయాలు క్షేత్రస్థాయిలో అమలైతే గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో తాగునీటి సమస్యకు శాశ్వత పరిష్కారం చూపే అవకాశం ఉంది. ప్రతి గ్రామానికి సురక్షితమైన నీరు, ప్రతి కుటుంబానికి నిరంతర తాగునీరు, ప్రతి వర్షపు చుక్కకు సంరక్షణ, ప్రతి నీటి వనరుకు రక్షణ కల్పించడమే భవిష్యత్‌ జల విధానానికి కేంద్ర బిందువుగా మారనుంది. ఈ లక్ష్యంతో కేంద్రం–రాష్ట్రాల సమన్వయం, ప్రజల భాగస్వామ్యం, ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం కలిసినప్పుడే దేశానికి దీర్ఘకాలిక జల భద్రత సాధ్యమవుతుందనే సందేశంతో న్యూఢిల్లీలో జరిగిన శాఖాపరమైన సదస్సు ముగిసింది.
